Mekanik Taahhüt İşlerinde Meteorolojik Şartların İş Süreleri ve Verimliliğe Etkisi-Randıman Katsayıları R1

Muhtelif mekanik taahhüt işlerinde iş programlarının hazırlanması, projenin özelikleri yanında çoğunlukla yapılacak işin miktarı, kullanılacak iş gücü, makine ve ekipman kapasitesi ile öngörülen çalışma süreleri dikkate alınarak gerçekleştirilmektedir. Ancak uygulamada, hesaplanan veya planlanan süreler ile işlerin fiilen tamamlanma süreleri arasında önemli farklılıklar ortaya çıkabilmektedir. Bahsi geçen farklılıkların en önemli nedenlerinden biri, meteorolojik koşulların çalışma süreleri ve iş verimliliği üzerindeki etkisinin yeterince dikkate alınmamasıdır⁽¹⁾.

Bir işin süresini yalnızca “takvim günü” veya “çalışılabilir gün” üzerinden değerlendirmek yeterli değildir. Esas olarak, belirli bir dönemde meteorolojik koşullar nedeniyle fiilen kullanılabilir çalışma süresinin ve beklenen iş veriminin ne olacağının belirlenmesi gerekir.

Örneğin normal koşullarda 10 günlük çalışma ile tamamlanabileceği hesaplanan bir işin, yaz aylarında aşırı sıcaklık nedeniyle günlük çalışma veriminin düşmesi veya kış aylarında yağış ve düşük sıcaklık nedeniyle çalışma sürelerinin azalması sonucunda 15-20 günde tamamlanabilmesi mümkündür. Bu fark, yalnızca iş programının uzaması anlamına gelmemekte; işçilik, makine, genel gider, finansman giderleri, kira ve ekipman maliyetleri ile sözleşmeye bağlı diğer ekonomik yükümlülüklerin de artmasına neden olabilmektedir.

Dolayısıyla meteorolojik koşulların iş programlarına etkisinin doğru belirlenmesi, yalnızca teknik bir planlama konusu değil, aynı zamanda önemli bir ekonomik ve sözleşmesel konudur yaklaşımı ile;

• İşçi güvenliği ve sağlığı şartlarının yerine getirilebilmesi⁽²⁾,
• iş programlarının daha gerçekçi hazırlanması,
• Teslim sürelerinin daha doğru öngörülmesi,
• İşçilik ve makine kapasitelerinin daha doğru planlanması,
• Şantiye genel giderlerinin daha gerçekçi hesaplanması,
• Gecikmelerden kaynaklanan ekonomik kayıpların azaltılması,
• Keşif ve teklif çalışmalarının daha sağlıklı yapılması,
• Hakkediş, süre uzatımı ve sözleşmesel değerlendirmelerde daha objektif kriterlerin kullanılması

mümkün olacaktır.

Sonuçta, “Mevsimlere ve Meteorolojik Şartlara Bağlı İş Süre Verimleri” konusunun, planlama ve maliyet hesaplarının önemli bir bileşeni olarak ele alınması ve ülke genelinde kullanılabilecek bölgesel ve iş türüne bağlı verim katsayılarının oluşturulması gerekmektedir.

Yüksek ve düşük sıcaklıklar insan vücudunun ısı dengesini bozarak iş randımanını, dikkat süresini ve fiziksel kapasiteyi doğrudan düşürür⁽²⁾. 24–26°C’yi aşan sıcaklıklar verimliliği azaltırken, 33–34°C ve üzerindeki ortamlarda fiziksel işlerde üretkenlik yarı yarıya azalır.

Aşağıdaki tablodan da ortalama sıcaklıklara göre yaklaşık iş verimleri tahmin edilebilir.

Tablo1: Bölge ve Örnek İllere göre Minimum ve Maksimum Sıcaklık Ortalamaları

• Meteoroloji Genel Md, İllere Ait Mevsim Ortalama Sıcaklık Normalleri (1991-2020)

Ancak, öncelikle belirtmek gerekir ki, Türkiye’de mevsimlere göre iş randımanını belirleyen resmi bir TS veya EN standardı bulunmamaktadır. İş planlamasında kullanılan katsayılar; Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, ILO ve uluslararası iş etüdü literatürüne dayalı, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı uygulamaları, uluslararası iş etüdü, ergonomi araştırmaları ve uzun yıllara dayanan saha tecrübelerine ⁽³⁾dayalıdır.

Tablo 2’de verilen %R olarak iş verimleri “İş randımanı” (çalışma verimi), özellikle ergonomi, iş etüdü ve endüstri alanlarında mevsimsel meteorolojik koşullara bağlı olarak değişir ve sıcaklık, nem, gün ışığı süresi ve çalışanların fizyolojik durumu bu değişimde önemli rol oynar.

İş veriminin (%R) anlamı, muhtelif meteorolojik şartlara göre tecrübelere göre belirlenmiş ve kabul edilmiş olan (hedeflenen) iş miktarının %100’e göre yüzde kaçının gerçekleşebileceğidir. Örneğin, Tablo2’de Nisan ayında İzmir’de R=%100 verimle 10gün sürecek bir işin, 10 günde ancak %80’inin gerçekleşebileceği varsayılmaktadır. Aynı işin %100’ünün yapılabilmesi için Verim katsayısı (µ=1/R) 1/0,8=1,25’ dir. Bir başka anlatımla, İzmir’de Nisan ayında 10 gün içinde bitmesi beklenen bir işin 10×1,25=12,5 günde bitme olasılığı dikkate alınmalıdır.

Bunun yanında, her yapılan bir işte, işin özelliğine, çalışma şartlarına, ekipman arıza olasılıklarına ve birçok başka etkene bağlı olarak zaman kaybına sebep olabilecek bir sürprizle karşılaşılmak ihtimali vardır (sürpriz ihtimali katsayısı, ɸ), Sürpriz ihtimali katsayısı, ɸ, o işten beklenebilecek sürpriz ihtimalleri ile orantılı olarak 1,1-1,5 arasında değişir. Bu aşamada karar uygulamacınındır.

Yukarıda verilen katsayılar özellikle keşif, yaklaşık maliyet, iş programı (CPM/PERT, Primavera, MS Project), hak ediş ve şantiye planlamasında kullanılır. Resim 4

Tablo2: Bölge ve Örnek İllere göre İş verimleri (%R) ve Verim Katsayıları (µ)

Yukarıda verilen tablolar İş Verimliliği kavramının anlatımı için özet olarak hazırlanmıştır. Şehirler sadece örnektir. Meteorolojik şartların yanında veya beraber; işin özellikleri, Açıkhava veya kapalı alan çalışması olup olmadığı, Makine, eleman gereksinimleri gibi birçok faktör İş Verimliliği katsayılarını etkiler. Bundan dolayı firmaların kendi iş kollarındaki ve şehirlerdeki tecrübelerine göre İş verimliliği ve sürpriz katsayıları arşivini hazırlamalarında yarar bulunmamaktadır.

Kaynakça

(1) Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın meteorolojik şartlara yaklaşımı, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu

(2) Sıcak Havalarda Çalışan Emekçilerin Sağlığı İçin Önlemler TTB 25.07.2025

(3) Şantiye El Kitabı, Fevzi AKKAYA-STFA Yayınları No:1 Sayfa48 1984