Kaizen Paylaşımları Yürütme Kurulu Üyesi
Her yıl binlerce meslektaşımızın elinden düşmeyen geleneksel Makina Mühendisleri Odası Ajandası için hazırlıklara başladık. Tüm Türkiye’de Odamız üyesi Mühendislere dağıtılacak ajandamızda siz de yerinizi alın. […]
Meslekte 25, 40, 50, 60, 70 ve 80. yıllarını doldurarak plaket almaya hak kazanan üyelerimizin isimlerini ve Oda Sicil Numaralarını aşağıda yayımlıyoruz. Listede adı bulunmayan […]
Karşıyaka Belediye Başkanı tarafından Ağustos ayı Meclis toplantısında yapılan açıklamalarda, ilçedeki asansörlerin yaklaşık üçte birinin 2023 yılından bu yana Odamız tarafından kontrol edilmediği iddia edilmiştir. […]
Ortak Dünyayı Savunmak: Muhalefetin Demokratik Sorumluluğu Türkiye, siyasal rekabetin olağan demokratik sınırlar içinde yürütülmesinin giderek zorlaştığı bir dönemden geçiyor. Seçilmiş yerel yönetimlere yönelik operasyonlar, siyaset […]
Çocukken büyükannem soğan soydukça ağlardı. Ben de yanında otururdum. Bir gün ona sordum: “Neden ağlıyorsun büyükanneciğim?” Güldü: “Soğanı soyunca katmanları çıkıyor. Her katman seni biraz daha içe çekiyor. İçe çektikçe gözlerin yaşarıyor.”
O günden beri her karmaşık sistemi — fabrikalar, algoritmalar, ekosistemler — bir soğan olarak görüyorum. Dışarıdan bakınca tek bir nesne. İçine girdikçe katman katman açılıyor.
Yapay zeka öyle. Yalın üretim öyle. Sürdürülebilirlik de öyle. Ve şaşırtıcı olan şu: bu üç soğanı yan yana koyduğunuzda, katmanları birbirine benziyor. Hatta bazıları tam üst üste oturuyor.
Yapay zeka tarihini anlatmanın en dürüst yolu, dağa tırmanış metaforu. Altta kayaç, üstte bulut. Arası engebeli, zaman zaman çığ inen, zaman zaman yeniden tırmanılan bir patika.
1950’lerin klasik YZ’si kurallara dayanıyordu. “Eğer X ise Y yap.” Mantıklı, şeffaf, ama kırılgan. 1980’lerde uzman sistemler bu katmanı biraz daha kalınlaştırdı — ama yine de insan tanımladıkça makine çalışıyordu.
Makine öğrenmesi oyunu değiştirdi. Artık insan kural yazmıyor, makine veriden kural çıkarıyordu. Ama 2012’de bir şey daha oldu: AlexNet, görsel tanıma yarışmasını büyük farkla kazandı ve derin öğrenme sahneye fırladı. Tırmanış hızlandı.
2017’nin “Attention Is All You Need” makalesi zirvede bir bayrak dikti. Transformer mimarisi, bugün kullandığımız büyük dil modellerinin omurgası. Ve dağın tepesinde, bulutların içinde, AGI hâlâ bizi bekliyor — ya da biz onu.
“Her katman bir öncekinin üzerine oturur. Ama her katman aynı zamanda yeni bir sorumluluk da getirir — ve yeni bir enerji faturası.”
Taiichi Ohno’nun fabrikalarından başlayarak gelişen Yalın düşüncesi de katmanlı bir yapı. Dışarıdan bakınca “israfı azalt” gibi görünür. İçine girdikçe çok daha derin bir mimari açılır.
Pek çok şirket Yalın’a “araç” olarak yaklaşır. 5S uygular, Kanban panosu kurar, Kaizen yaprak doldurur. Ama bunlar aracın yüzeyi — soğanın dış kabuğu.
İçe girdikçe şunu görürsünüz: en dışta kültür var. Yalın bir kültür, bir zihniyet meselesi. Ve kültür olmadan ortadaki katmanlar tutmaz. 5S çalışması yapılır, bir ay sonra her şey eski haline döner. Kanban panosu güncellenmez olur. Formlar doldurulur ama kimse bakmaz.
Ohno’nun gerçek mirası araçlar değildi. Şu soruyu sormayı alışkanlık haline getirmekti: “Bugün dün olduğumuzdan biraz daha iyi miyiz?”
Şimdi asıl soru burada: yapay zekanın katmanları ile yalın operasyonun katmanlarını yan yana koyduğumuzda ne görürüz?
Bu bağlantı tesadüf değil. İkisi de aynı felsefeyi taşıyor: görünmeyeni görünür kıl, anlaşılmayanı anlaşılır kıl, değiştirilmesi gerekeni değiştir. Biri insan eliyle, diğeri algoritmayla — ama amaç aynı.
Birkaç yıl önce bir otomotiv tedarikçisinde çalışan mühendis arkadaşım beni fabrikaya davet etti. Yeni bir makine öğrenmesi sistemi kurmuşlardı; kalıp ömrünü tahmin ediyordu. Her kalıbın üstüne çıktığı parça sayısına, basınç verilerine, ısıya bakıyordu ve “bu kalıp 450 vuruş sonra kırılacak” diyordu. İnsan gözü bunu göremezdi. Ama sistem gördü.
Ohno, “Git ve gör” derdi. Yapay zeka şimdi senin adına gidip görüyor. Soru şu: sen ne yapıyorsun bu bilgiyle?
Toyota Üretim Sistemi’nin iki sütununu düşündüğünüzde — Tam Zamanında (JIT) ve Jidoka — bunların bugünkü dijital karşılıklarını görmek artık hiç zor değil.
JIT, talep olmadan üretme der. Yapay zeka destekli talep tahmini, bunu saatler öncesine değil haftalarca öncesine taşıyor. Jidoka, hata çıktığında dur der. Anomali algılama algoritmaları, hata çıkmadan önce “yakında çıkacak” diyor.
Ama dikkat edin: bu araçlar, Ohno’nun sütunlarını değiştirmiyor. Onların üzerine oturuyor. Sütunlar çürükse, dijital eklentiler de devrilir.
Şimdi geri dönelim asıl soruya: bu katmanların hepsinin altında ortak ne var?
SÜRDÜRÜLEBİLİRLİK DENKLEMİ
Yalın bakışıyla: Aşırı enerji tüketimi de bir Muda’dır. Gereksiz veri işleme de. Rafta bekleyen eğitilmiş modeller de.
6 Sigma bakışıyla: Karbon salınımı da bir proses çıktısıdır. DMAIC ile ölçülür, analiz edilir, iyileştirilir ve kontrol altında tutulur.
YZ bakışıyla: Sensörlerden gelen enerji verisi, optimizasyon algoritmasıyla işlenir. Sonuç: aynı çıktı, daha az kaynak tüketimi.
Yapay zekanın her yeni katmanı, daha fazla enerji ister. Yalın’ın her katmanı, daha az israf demek. TPS’in özü, sadece ihtiyaç duyulanı üretmek. Hepsinin kesişim noktası şu: daha azıyla daha fazla.
Gece vardiyasında boş fabrikada çalışmaya devam eden kompresörü hatırlıyor musunuz? İşte o noktada Yalın, 6 Sigma ve yapay zeka üçü birden devreye giriyor. Yalın soruyor: “Bu çalışma değer üretiyor mu?” 6 Sigma soruyor: “Ne kadar enerji harcanıyor, sapma nerede?” Yapay zeka soruyor: “Bir dahaki sefer ben kendim kapatayım mı?”
Büyükannemin soğanını hatırlıyor musunuz? Her katman sizi içe çekiyor demiştik. Peki en içte ne var?
Yalın’ın en içinde standart iş var — ama onun da altında bir şey var: insana saygı. Ohno, her israfın azaltılmasının arkasında insanın daha az yorulacağını, daha anlamlı iş yapacağını görüyordu.
Yapay zekanın katmanlarını çıkardığınızda da sonunda bir insanın sorusu çıkıyor: “Makineler düşünebilir mi?” — ve bu soruyu soran Turing’in, aklında insanlığın yükünü hafifletmek vardı.
Sürdürülebilirliğin de özünde insan var. Bugün ürettiğimiz karbon, yarın nefes alacak çocuklara kalıyor. Bugün harcadığımız enerji, yarın burada olmayabilir.
Katmanlar farklı. Araçlar farklı. Dönemler farklı. Ama soğanın ortasında hep aynı soru duruyor: Burada bir insan var mı? Ve onun için ne yapıyoruz?
Hepimize katmanları sabırla soyma, içe bakmaya cesaret etme ve göz yaşartsa da devam etme gücü diliyorum.
Taiichi Ohno – Toyota Production System (1978)
W.E. Deming – Out of the Crisis (1982)
Alan Turing – “Computing Machinery and Intelligence” (1950)
Vaswani et al. – “Attention Is All You Need” (2017)
IEA – Electricity 2024.
