Deming, Kipling, Uğur Dündar ve Gibbs’in Ortak Yanı…

1. PROFESÖR DEMİNG, PUKÖ, KAİZEN

Kaizen kelimesini duymayanımız kaldı mı? Japonca kelime anlamı “iyileştirme”. Aslında kelimenin Çince kökenlerinde de, Japoncasında da “sürekli” veya “felsefe” kelimesi yer almıyor. Ancak Japonlar yabancı kelimeleri dillerine katmayı sever. Özellikle teknik konularda İngilizce terimleri sıklıkla Japon dili içinde görebiliriz. “Kaizen” de aslında bu rotayla Japonca’ ya yeni bir anlamla dönmüş bir kelime. Sanayide ve iş dünyasında sık kullanılan, özellikle Toyota’nın önderliği ile yayılan sürekli iyileştirme teknikleri sonucunda “Kaizen” kelimesi Japonya’da bile bir felsefe ve süreklilik beraberindeki iyileştirme olarak anılıyor.

1900 doğumlu Amerikalı fizikçi ve istatistik profesörü Edward Deming üniversitede fizik eğitiminin ardından 1928’de ABD’deki Yale Üniversitesi’ nde doktor ünvanını aldı. Savaş döneminde ABD’deki kalite geliştirme çalışmalarına liderlik yapan ve “İstatistiksel Kalite Kontrol” (bugünkü İPK – SPC’nin atası) kavramını icad eden Walter Shewart’ ın öğrencisi oldu. 1946’da da New York Üniversitesi’ nde işletme fakültesinde istatistik dalında profesör oldu.

Profesör Deming, Japonya’nın 1951 yılı nüfus sayımına hazırlık sürecinde Japonlara yardımcı olmak üzere orduda görevlendirildiği dönemde Japon muhabere birliklerine İPK (SPC) Ve istatistik yöntemler hakkında eğitim verdi. Bu eğitimler sırasında JUSE – Japon bilim adamı ve mühendisler birliği ile tanıştı, devamında Japonya’da sanayi ve iş dünyasına yalnızca İPK alanında değil, iş yönetimi konularında da danışmanlık vermeye başladı. JUSE başkanı Ichiro Ishikawa’ ydı. Ünlü “Balık kılçığı diyagramı: Ishikawa diyagramı” nı geliştirme onuru ise 1960’lı yıllarda Ichiro’ nun oğlu Kaoru Ishikawa’ ya ait olacak, Kawasaki tersanelerinde başarıyla kullanılacaktı.

Deming, Kaizen yani sürekli iyileştirmenin döngü aracı olarak PUKÖ ’yü tanımladı. Çalışmalarını “Toplam Kalite Yönetimi” kavramı altında derledi. Bu yaklaşım daha sonra Toyota Üretim Sisteminin de temeli olacaktı.

PUKÖ

Planla, Uygula, Kontrol et, Ayarla/Önlem al (herşey yolundaysa standartlaştır ve yayılım sağla) adımlarından oluşuyor.

GİT KENDİN GÖR- “5G”

Aslında tüm Kaizenler birer problem çözümü. Problem çözmenin ilk adımı da
“GENCHI GENBUTSU – Git yerinde gör.”

Ayrıntıları şöyle:

1. Genba (現場) – Gerçek yer
   Problemin gerçekleştiği fiziksel yere git. Ofisten bilgisayar başından kalk, sahaya git. Üretim hattı, depo, bakım alanı.. hatta konu her ne ise asıl yaşandığı yere git.
2. Genbutsu (現物) – Gerçek nesne
   Problemin olduğu gerçek parça / ürün / ekipmanı gör.
   Raporları okumak yerine kendin fiziksel olarak incele.
   Görmeden karar verme!
3. Genjitsu (現実) – Gerçek veri / gerçek durum
   Varsayımlar değil gerçek verileri gör.
   KPI, ölçüm, kayıtlar.. incele.
   “Tam olarak ne oldu? Gerçek durum ne?” sorusuna sadık kal.
4. Gensoku (原則) – Standart / kural
   Tanımlı standartlar ve prosedürler ne?
   Söz konusu iş nasıl yapılmalı?
   Standartlardan sapma varsa problem buradan başlamış olabilir.
5. Genri (原理) – Temel prensip / teori
   Gerçekleşen olayın ardındaki bilimsel, teorik neden ne?

https://www.lean.org/lexicon-terms/genchi-genbutsu/

En can alıcı özeti şöyle: “Kendin git, kendi gözlerinle gör, ellerinle gör, kokla, dinle, dokun, beş duyun, farkındalığın ve herşeyinle orada ol!”

“5N1K”

Bu kadar detaylı inceledik, beş duyumuz açık şekilde oradaydık, tüm verileri, standartları, kaynakları araştırdık.. Hepsi aslında bir tek şey için:
TAM OLARAK NE OLMUŞ? BANA ANLATABİLİYOR MUSUN?

Not: 5N1K sorularında “niçin – neden” yok, “tam olarak ne olmuş?” var.
https://en.wikipedia.org/wiki/Five_Ws

1: NE? 

Aslında buradaki gizli soru “Hangi” sorusu. (Hangi ürün/ tesis/ hammadde/ model..)
Diğer soru da “Konu daha geniş olabilir, ben ne kadarını kaizenin içine dahil edeceğim, ne kadarı dışarıda kalacak?
Kaizene başlarken kapsamı tanımlıyor, sınırları çiziyoruz. Etrafında pek çok başka konu da olabilir, hepsi mi, bir kısmı mı, sadece biri mi, karar veriyoruz.  

2: NASIL?

Sorması çok kolay bir soru. Yüzeysel bir cevap vereceksek cevaplamak da çok kolay. Ancak tam olarak NE OLMUŞ? NASIL OLMUŞ? yani olay tam olarak nasıl gerçekleşmiş, gerçekten olan biteni en derin detayına kadar kavrayabilirsek çözmüş sayılacağız. 

3: NE KADAR?

Kaç parça? Kaç Lira? Kaç adam x saat? Kaç gün? Kayıp ne? Yılda ne kadar zarar olmuş? Ceza ne kadar? Ele alınan problem ve sonuçları ne kadar büyük? Bu problemi seçtin, güzel, ama niçin bunu seçtin?

4: NE ZAMAN?

Odadaki çiçekler kuruyor. Nereden bilelim kök nedenini? … Güneye bakan cephede yaz mevsiminde öğleden sonra saat 14:00’ten 17:00’ye kadar oda sıcaklığı 40°C’nin üzerine çıkıyor. … Problemin kök nedenini ararken karşımıza zamanla ilgili bir ipucu çıkabilir belki, bu yüzden zamanı sorguluyoruz..

5: NEREDE?

Ürünün, fabrikanın, iletişim zincirinin neresinde? Parçanın neresinde? Problem uzayda nerede?

6: KİM?

Tabii ki bu soru, “Ahmet yapmış. Ben de gördüm. Neden dikkat etmemiş?” değil. İlgili görevi yerine getiren çalışma arkadaşımızın problemle ilişkili düşüncesi, bilgisi, eğitimi, hareketi.. bu boyutta neler olmuş bunu anlamayı amaçlıyoruz.

TAM OLARAK NE OLMUŞ?

KÖK NEDENE DOĞRU İLK BEYİN FIRTINASI: BALIK KILÇIĞI – ISHIKAWA DİYAGRAMI

Probleme konu olan parçayı, olayı, tüm ekip gidip yerinde gördükten sonra bu temel soruları yanıtladığımızda artık olan biteni iyice çözdük diyebiliriz.

Buraya kadar topladığımız bulgu ve gözlemleri bir beyin fırtınası ile ISHIKAWA yani BALIK KILÇIĞI diyagramımıza, ALT NEDENLER bunlar olabilir diyoruz ve birer hipotez olarak yazıyoruz.

Sonra hep birlikte, hangimizin tahmini doğru, hangisi değil, hep birlikte sahada ölçümle veriyle tekrar denemelerle teyid ediyoruz. “Yok bu tahminin doğru çıkmadı” diyorsak listeden eliyoruz. KALAN ALT NEDENLER BİZİMDİR, onlarla yola devam ediyoruz.

ISHIKAWA – BALIK KILÇIĞI DİYAGRAMI

YOLUN DEVAMI:

BİZE KALAN ALT NEDENLERİN her birinden 5 kere “NEDEN?” diyerek ilerleyelim.

Aslında “5 kere NEDEN” yönteminde istatistiklere göre en az 2, en çok 7 kez NEDEN Sorusunu sorduğumuzda kök nedenlere ulaşıyoruz.

Sonra her bir kök nedene karşı bir önlem bulmaya çalışıyoruz, bunları deniyoruz, işe yarıyor ise koruyoruz, yoksa başka karşı önlem deneyerek ilerliyoruz..

Yukarıdaki örneğe bakacak olursak, nesnemiz hareketli insan, bu parametre fotoğrafçının elinde olmayabilir. Asıl alt neden, enstantane hızının yavaş olması. Bunun 5 x Neden’ ine bakacak olursak yine makinenin çeşitli ayarları ile oynanarak istenen enstantane hızına ulaşılır. Pekiyi fotoğrafçı neden bilmiyordu? Bunları da İLGİLİ KİŞİ ile BİREBİR SOHBET ve görüşmelerle sonuçlandırabiliriz.

ÇÖZÜM.. 

Karşı önlemler pilot veya tekil denemelerde etkili olduysa kalıcı aksiyonları planlayıp uyguluyoruz. Bir süre sonra tekrar kontrol ziyareti, herşey yolunda ise en güncel halini STANDARTLAŞTIRıyoruz, aynı çözümü yayabileceğimiz başka yerlere de yayılım planlıyoruz.

Ana hatlarıyla KAİZEN’ i bu şekilde toparlıyoruz.

• 5N1K, RUDYARD KİPLİNG ve UĞUR DÜNDAR

5N1K ve RUDYARD KIPLING

Oğlum Ada’ya ve kızım Alya’ya, küçük yaşlarında uykudan önce okumayı en çok sevdiğim kitaplardan biri Rudyard Kipling’ in “İŞTE ÖYLE HİKAYELER” kitabıydı. Bu kitaptaki FİLİN ÇOCUĞU hikayesi de, kitaptaki diğer hikayelerde olduğu gibi bir şiirle sona eriyordu:

Altı dürüst hizmetkârım var benim:
 (Bildiklerimin hepsini onlar öğretti)
Adları Ne ve Nerede ve Ne Zaman,
 Ve Nasıl ve Neden ve Kimdi.

Onları karalara, denizlere yollarım,
 Doğuya gönderirim, batıya da;
Ama işlerini bitirdiklerinde benim için,
 Hepsine dinlenme süresi veririm sonra.

Dokuzdan beşe kadar dinlenirler,
 Çünkü ben o saatlerde meşgulüm;
Kahvaltı, öğle yemeği ve çay vakti de öyle,
 Zira onlar da acıkan kullar.

Ama herkesin düşüncesi başkadır:
 Ben küçük birini tanırım—
Onun tam on milyon hizmetkârı vardır,
 Hiçbiri durup dinlenmez!

Gözlerini açtığı andan itibaren yollar hepsini,
 Kendi işlerinin peşine dört bir yana—
Bir milyon tane “Nasıl”, iki milyon tane “Nerede”,
 Ve yedi milyon tane “Neden” !

Yasal ve ücretsiz erişime açık İngilizce kaynak: https://www.gutenberg.org/files/2781/2781-h/2781-h.htm

İnternetten Türkçe kitabı bulmak isterseniz:
https://www.amazon.com.tr/%C4%B0%C5%9ETE-H%C4%B0KAYELER-C%C4%B0LTS%C4%B0Z-Rudyard-Kipling/dp/9944883115

2025 yılı başlarından itibaren stüdyo kayıtları yapıyordum, kamera karşısında rahat olmanın sırlarını keşfetmek için diksiyon ve spikerlik eğitimine katıldım. Uzunca ve çok öğretici bir yolculukta TRT, BBC, ve ana akım medyada görev alan birbirinden değerli radyocu, televizyoncu, spiker ve muhabirle tanışma fırsatım oldu. Gerçek ve dürüst habercilikte yöntemler, yaklaşım, araçlar hakkında temel farkındalığım da çok gelişti.

Gerçekten de en iyi haber, haberin doğduğu yere kadar herkesten önce varıp tüm detayları çözebilen muhabirden çıkıyordu.

Muhabirlikte en hatırda kalan rol modellerden biri Uğur Dündar’dı bir dönem için… Elinde mikrofonla denetim yaptığı izinsiz işletmeleri veya kapısını çaldığı kaçakçıları hayretle izlerdik!

EFENDİM AÇAR MISINIZ KAPIYI?

Habercilikte 5N 1K: Haberciliğin temel sorularını kapsar. Bu yöntem, bir olayın tüm yönlerini açıklığa kavuşturarak izleyiciye detaylı bilgi sunmayı amaçlar. Bu sorular Kaizen’deki sorularla da Kipling’in şiirindeki sorularla da aynıdır.

• KOÇLUK ve YANSITMA TEKNİKLERİ

Beş yıl önce mentorluk eğitimleri sırasında, koçluk araçları arasında önemli yeri olan “YANSITMA” tekniklerinin de Kaizen’deki 5G ve 5N1K yaklaşımı ile aynı olduğunu fark ettim! Özellikle GIBBS yöntemi, başımızdan geçen olay veya diyaloglar sonrasında kendimize bir dış gözle bakabilmek, olan biteni tam olarak anlamak, daha sonra benzer durumlarla karşı karşıya kalacak olsak, neyi farklı düşünüp farklı yapardık sorularını kendimize sormamızı sağlıyor.

https://thoughtsmostlyaboutlearning.files.wordpress.com/2015/12/learning-by-doing-graham-gibbs.pdf

Uzun yazının kısası 😊, istatistik profesörü Deming’ den, doğru haber peşindeki muhabirliği temsil eden “Uğur Dündar” a, dünyayı bir çocuğun penceresinden görmenin ve kavramanın sadeliğini bize hatırlatan Rudyard Kipling’ den, bireyin öğrenme sürecini kendi kendine ele almak için yansıtma yapması gerektiğini keşfeden eğitim araştırmacısı Graham Gibbs’e kadar, aslında sorular hep aynı: Neymiş, neredeymiş, nasılmış, ne zamanmış, ne kadarmış, kim kimmiş, kim nasıl hissetmiş, şimdi ne düşünüyor..

Hepimize soruları kolay, cevapları umutlu ve olumlu bir hayat diliyorum.