Mesleki Eğitimde Kırılma Noktası

Son günlerde MESEM (Mesleki Eğitim Merkezi) öğrencilerinin yaşadığı iş kazaları ve ne yazık ki ölümle sonuçlanan olaylar, toplumun vicdanını derinden yaralamakta ve ciddi bir endişe oluşturmaktadır. Bu haberler karşısında yalnızca üzülmek yeterli değildir. Yaşananlar, mesleki eğitimin bugün geldiği noktayı; eğitim sürecinin nasıl yürütüldüğünü ve uygulama yöntemlerinin ne ölçüde doğru, denetlenebilir ve güvenli olduğunu yeniden ve bütüncül biçimde sorgulama zorunluluğunu ortaya koymaktadır.

Sanayileşen toplumların hızlı gelişim süreçlerinde, mesleki ve teknik eğitime verilen önemin belirleyici olduğu görülmektedir. 19. yüzyıla kadar mesleki eğitim, Ahilik Teşkilatı aracılığıyla usta-çırak ilişkisine dayalı, geleneksel yöntemlerle sürdürülmüştür. Mithat Paşa’nın Niş Valisi olduğu dönemde, 1861 yılında Müslüman ve Hristiyan kimsesiz çocuklara meslek kazandırmak amacıyla kurduğu Islahhaneler ise, modern mesleki eğitim okullarının öncüsü olarak değerlendirilmektedir.

Sultan II. Abdülhamid dönemi ise mesleki eğitim alanında önemli bir dönüm noktası olmuş; bu dönemde ülkenin birçok yerinde Hamidiye adını taşıyan meslek okulları açılmıştır. Cumhuriyet’in kuruluş sürecinde de meslekî ve teknik eğitime özel bir önem verilmiş; 1923 yılında hazırlanan I. Heyet-i İlmiye Programı’nda bu alan vurgulanmış, aynı yıl toplanan İzmir İktisat Kongresi’nde ise çırak okullarının açılması önerilmiştir.

Tarihsel süreç incelendiğinde, mesleki ve teknik eğitimin yalnızca üretim ve kalkınma açısından değil, aynı zamanda çocuk ve gençlerin güvenli, nitelikli ve denetimli bir ortamda meslek edinmeleri açısından da kritik bir role sahip olduğu görülmektedir. Bugün MESEM (Mesleki Eğitim Merkezi) uygulamaları çerçevesinde yaşanan iş kazaları ve can kayıpları, bu tarihsel birikimin ve temel ilkelerin ne ölçüde gözetildiğinin yeniden sorgulanmasını zorunlu kılmaktadır. Mesleki eğitimin, ucuz iş gücü yaratma aracı olarak değil; pedagojik, teknik ve iş sağlığı–güvenliği boyutlarıyla bütüncül bir eğitim süreci olarak ele alınması gerekmektedir.

Bugün gelinen noktada MESEM uygulamalarına baktığımızda, temel bir kopuş göze çarpıyor: Mesleki eğitim ile çocuk işçiliği arasındaki çizgi giderek bulanıklaşıyor. Oysa mesleki eğitim; kontrollü, planlı, pedagojik ve en önemlisi güvenli bir süreç olmak zorunda. İş yerinde geçirilen sürenin bir “çalışma” değil, bir “öğrenme” süreci olduğu bilinci kaybolduğunda, ortaya telafisi mümkün olmayan sonuçlar çıkıyor.

Oysa eğitim bilimi açısından toplumsal yapıyı bütüncül ve süreklilik içinde ele almak gerekir. Toplumsal ihtiyaçlar anlık değil, uzun vadeli ve dünya standartlarını gözeten bir planlama anlayışıyla karşılanmalıdır. Mesleki eğitim de bu bütünün ayrılmaz bir parçasıdır.

Bu çerçevede MESEM uygulamalarında öne çıkan temel sorunlar şu başlıklarda toplanmaktadır:

• Eğitim planlı, programlı ve hedefleri olan bir süreçtir. Bu nedenle iş yerlerinde yürütülen eğitim faaliyetleri ile usta öğretici uygulamalarının da açık hedefler ve denetlenebilir bir plan dâhilinde sürdürülmesi gerekmektedir.
• Haftada 1 gün okulda, 4 gün iş yerinde yürütülen eğitim modeli yetersizdir ve bu yetersizlik iki boyutta ele alınabilir:
  • Birinci boyut, okulların mesleki eğitimi verecek makine, teçhizat ve altyapı eksiklikleri nedeniyle öğrencilerin yeterli mesleki, akademik ve kültürel donanıma sahip olmadan iş yerlerine gönderilmesidir. Haftada yalnızca bir gün verilen okul eğitimiyle bu kazanımların sağlanması gerçekçi değildir.
  • İkinci boyut ise iş yerlerinde eğitimci niteliğine sahip olmayan usta öğreticilere bırakılan öğrencilerin durumudur. Beceri analizi, davranış basamaklarını çözümleme, öğrenme ve gelişim psikolojisi bilgisi olmayan kişilerin rehberliğinde öğrenciler çoğu zaman vasıfsız iş gücü olarak görülmektedir.
• Denetim ve kontrol mekanizmalarının yetersizliği, öğrencilerin iş yerlerinde baskı ve zorbalığa maruz kalmasına zemin hazırlamaktadır.
• Koordinatör öğretmenlerin işlevsizleşmesi, iş yerlerinde yaşanan sorunlara müdahale edilememesine ve gerekli yaptırımların uygulanamamasına yol açmaktadır. Bazı işyerlerinde ise koordinatör öğretmenlerin, öğrencilerini çalışma ortamında ve işlerinin başında değerlendirmelerine izin verilmediği görülmektedir.
• İş yerinde uyuşmazlık yaşayan öğrencilerin yeni bir iş yeri bulamaması, ciddi mağduriyetler yaratmakta; bu durum hem öğrencinin psikolojisini hem de okul sürecini olumsuz etkilemektedir.
• Öğrenci seçimlerinin ilgi, yetenek ve beceri düzeyine göre yapılmaması, öğrencilerin ilk yıl farklı meslek alanlarını denemek zorunda kalmasına, motivasyon kaybına ve başarısızlığa neden olmaktadır.
• Akademik derslere yeterli önem verilmemesi, MESEM’lerin yalnızca lise diploması almak amacıyla tercih edildiği bir yapıya dönüşmesine yol açmakta; bu durum eğitim niteliğini daha da düşürmektedir.
• Öğrencilerin gelişim dönemine uygun sanatsal, kültürel ve sportif faaliyetlerin eksikliği, gençlerin çok yönlü gelişimini engellemektedir.
• Ergenlik dönemindeki öğrenciler için planlı sosyal ve kültürel programların olmaması, gençler arasında kötü alışkanlıkların yaygınlaşmasına karşı öğretmenlerin etkisini zayıflatmaktadır.
• İş yerlerinde yetişkin zorbalığına maruz kalan öğrencilerin, kendi aralarında hiyerarşi kurarak birbirlerine zorbalık uygulaması, bu sürecin başka bir görünür sonucudur.
• İş yerlerindeki kötü sağlık koşulları ve yetersiz güvenlik önlemleri, gençlerde uzun vadeli ve ciddi sağlık sorunlarına yol açabilecek riskler barındırmaktadır.

Bugün ise pek çok MESEM öğrencisinin, yeterli iş sağlığı ve güvenliği eğitimi almadan, denetimsiz ve ağır koşullar altında çalıştırıldığına tanıklık ediyoruz. Yaşanan kazalar, bireysel hatalardan çok; yukarıda sıralanan eksikliklerle birlikte, yapısal ve sistemsel sorunlara işaret ediyor.

Mesleki eğitim, ucuz iş gücü yaratma aracı olarak görülemez. Bu süreçte okulların, iş yerlerinin ve kamunun sorumluluğu son derece nettir: Öğrencilerin güvenliği, eğitimin niteliği ve etkin denetim mekanizmaları eksiksiz biçimde sağlanmalıdır. Aksi hâlde meslek kazandırmak amacıyla yola çıkan bir sistemin, genç hayatları riske atan bir yapıya dönüşmesi kaçınılmazdır.

Ne Yapılmalı?

• Mesleki eğitim yeniden tanımlanmalıdır. MESEM’ler bir istihdam modeli değil, pedagojik temelli bir eğitim politikası olarak ele alınmalıdır. Çocuğun ve gencin üstün yararı tüm düzenlemelerin merkezinde yer almalıdır.
• Okul–iş yeri dengesi yeniden kurulmalıdır. Haftada 1 gün okul, 4 gün iş yeri modeli gözden geçirilmeli; okulda geçirilen süre artırılarak mesleki, akademik ve kültürel dersler güçlendirilmelidir.
• Okulların altyapısı güçlendirilmelidir. Mesleki eğitimin büyük ölçüde iş yerlerine devredilmesi yerine, okullar atölye, makine, ekipman ve nitelikli insan kaynağı yatırımlarıyla desteklenmelidir.
• Usta öğreticilik ciddi bir yeterlilik alanı hâline getirilmelidir. Usta öğreticiler; öğrenme psikolojisi, gelişim psikolojisi, ölçme-değerlendirme ve iş sağlığı–güvenliği konularında sertifikalı eğitimlerden geçirilmelidir.
• Denetim mekanizmaları bağımsız ve etkili olmalıdır. İş yerleri düzenli, habersiz ve çok yönlü denetimlere tabi tutulmalı; ihlaller karşısında caydırıcı yaptırımlar uygulanmalıdır.
• Koordinatör öğretmenler yetkilendirilmelidir. Bu öğretmenler yalnızca izleyici konumunda değil, sürece müdahale edebilen ve yaptırım gücü olan aktörler hâline getirilmelidir.
• Öğrenci seçimleri bilimsel ölçütlere dayanmalıdır. İlgi, yetenek ve beceri temelli yönlendirme sistemi kurulmalı; öğrenciler uygun olmadıkları alanlara zorlanmamalıdır.
• Akademik eğitim güçlendirilmelidir. MESEM’ler yalnızca diploma verilen yapılar olmaktan çıkarılmalı; öğrencilerin akademik gelişimi gerçek anlamda desteklenmelidir.
• Sosyal, kültürel ve sportif programlar zorunlu hâle getirilmelidir. Ergenlik dönemindeki gençlerin çok yönlü gelişimi için bu alanlar eğitimin asli unsuru olarak görülmelidir.
• Psikolojik danışmanlık ve rehberlik hizmetleri yaygınlaştırılmalıdır. Öğrencilerin yaşadığı baskı, zorbalık ve uyum sorunları erken aşamada tespit edilerek müdahale edilmelidir.
• İş sağlığı ve güvenliği tavizsiz uygulanmalıdır. Öğrencilerin çalıştığı iş yerlerinde güvenlik standartları en üst düzeyde sağlanmalı; riskli ve ağır işlerde öğrenci çalıştırılması kesin olarak yasaklanmalıdır.

Belki de yeniden sormamız gereken temel soru şudur: Biz mesleki eğitimi gerçekten bir eğitim olarak mı görüyoruz, yoksa sanayinin kısa vadeli ihtiyaçlarını karşılayan geçici bir ara formül olarak mı? Tarihsel birikim bize açıkça şunu söylüyor: Güçlü bir sanayi ancak güçlü, nitelikli ve güvenli bir mesleki eğitim sistemiyle mümkündür.

*Metin Gençoğlu yazılarından derlenmiştir

Kaynaklar

• https://mtegm.meb.gov.tr/www/tarihcemiz/icerik/20
• Chatgpt
• https://www.bbc.com/turkce/articles/c9wgz754qjno