Sömürünün Devrimci Boyutu

YAZI DİZİSİ: Sessiz Tarih, Küçük Dev Kadınlar

12 Şubat 1814’te Almanya’nın Salzwedel kentinde dünyaya gelen Jenny von Westphalen, aristokrat kökenine rağmen erken yaşlardan itibaren özgürlükçü fikirlerle yoğrulmuştu. Babası Ludwig von Westphalen’in teşvikiyle salt siyasete değil, sanat, tarih ve edebiyata da ilgi duymuş, genç yaşta Shakespeare’den Goethe’ye, Homeros’tan Schiller’e kadar klasik eserleri okuyarak geniş bir entelektüel birikim edinmişti. Fransızca ve İngilizce başta olmak üzere birçok dili akıcı biçimde konuşuyor, bazılarını kendi çabasıyla öğreniyordu. Bu donanımı, onu döneminin kültürel figürlerinden biri olmasının yanında politik tartışmaların da aktif bir öznesi hâline getirdi. Jenny, babasının çevresinde edindiği liberal fikirleri sosyalizme yönelterek işçi sınıfı mücadelesine ilgi duymuş, kadın-erkek eşitliğine dair erken dönem feminist görüşleri benimsemiştir. Gerici hükümetler tarafından sürgün ve baskıyla yüzleşmesine rağmen, dönemin mücadelelerini hem politik özneliğiyle hem de entelektüel katkılarıyla şekillendiren bir figür oldu. Bu nedenle Jenny von Westphalen’i, sadece “Marx’ın eşi” olarak değil, sosyalist ve feminist bir entelektüel, yani tarihin “Kızıl Jenny”si olarak anmak gerekir.

Jenny’nin hayatının dönüm noktası Karl Marx ile yollarının kesişmesini sağlayan Jenny’nin babasının Trier kasabasına atanmasıydı. Karl Marx’ın doğduğu, büyüdüğü, ilk gençlik yıllarını geçirdiği Trier, halkın yoksulluğuna rağmen ilerici hareketlerin güçlü biçimde hissedildiği bir kentti. Jenny’nin babası da liberal ve entelektüel kişiliğiyle kısa sürede saygınlık kazandı. Genç Karl Marx, Jenny’nin babasının düzenlediği sohbetlere katılarak bu çevrede yetişti.

Bir dizi olayın ardından – Marx’ın babasının ölümü, 1841’de felsefe doktorasını tamamlaması, 1842’de Jenny’nin babasının yaşamını yitirmesi ve Jenny’nin annesiyle birlikte Kreuznach’a taşınması – yolları yeniden kesişen Jenny ve Karl, nihayet evlendiler. Bu evlilik, kişisel bir birliktelikten ibaret değil, aynı zamanda ömür boyu sürecek bir politik ve entelektüel yol arkadaşlığının da başlangıcı oldu. Jenny, o günden sonra Engels’in de vurguladığı gibi “… çalışanların geleceği için mücadele veren kocasını hiçbir zaman yalnız bırakmamış, büyük bir canlılıkla ve anlayışla yaşamını onunla birleştirmiştir.” Ancak Jenny’nin katkısı sadece “eşlik etmekle” sınırlı değildi; o, Marx’ın yazılarının ilk okuru, titiz bir eleştirmeni, siyasi tartışmalarda keskin bir muhakeme gücüne sahip bir eyleyici ve sürgün yıllarında ailenin ayakta kalmasını sağlayan dirayetli bir kadındı. Dolayısıyla evlilik, Jenny’nin Marx’ın gölgesinde erimesi değil; kendi yetilerini, bilgeliğini ve dayanıklılığını sosyalist mücadeleye aktardığı bir ortaklığın simgesiydi.

Karl Marx, 19. yüzyılın en etkili düşünürlerinden biri olarak kapitalizmin çözümlemesini yaparken sınıf mücadelesi kavramını merkeze koymuştur. Ancak Marx’ın yaşamı yalnızca entelektüel üretimle değil, aynı zamanda kişisel ilişkileriyle de şekillenmiştir. Özellikle eşi Jenny von Westphalen ile olan birlikteliği, Marx’ın hem düşünsel hem de pratik hayatında önemli bir yere sahiptir. Jenny, sosyalizme bağlı bir kadın olarak yalnızca eşi Marx’ın görüşlerinin sıradan bir savunucusu değil, işçi sınıfının da sermayeden kurtuluş mücadelesine inanan ve bu yolda direnen bir öncüdür. Fakat bu ilişkiye feminist bir perspektiften bakıldığında, bu ilişkinin eşitsizlikler, fedakârlıklar ve görünmeyen emek üzerinden yeniden değerlendirilmesi mümkündür.

Jenny, evlilikle beraber yalnızca bir eş değil, aynı zamanda Marx’ın ilk okuru, ilk eleştirmeni ve entelektüel destekçisi oldu. Marx’ın yazılarının birçoğunu temize çekti, eleştirel yorumlarda bulundu ve üretim sürecinde aktif rol aldı. Paris’te başlayan sürgün hayatları, Fransa, Belçika ve İngiltere’de devam etti. Jenny, Brüksel’de yaşadıkları dönemde işçiler için kitap topladı, kütüphane kurdu. Alman sığınmacılar için temel eğitim derslerinin düzenlenmesine yardımcı oldu. Alman İşçi Birliği’nde aktif görev aldı. Bir yandan da çoğu zaman eşyaları satıp borç ödeyerek aileyi ayakta tuttu.

Lenchen Olayı, Görünmeyen Emek ve Patriyarkal Çelişkiler

Jenny ve Karl, sürgünler ve yoksulluklarla örülü bir yaşam sürdüler. Bu süreçte Jenny, hem ev işlerini hem çocukların bakımını hem de Marx’ın entelektüel üretimini desteklemeyi üstlendi. Feminist literatürde bu tür katkılar “görünmeyen emek” olarak tanımlanır. Jenny’nin emeği, Marx’ın kuramlarının gelişmesinde belirleyici rol oynamış olmasına rağmen, tarihsel kayıtlarda çoğunlukla — pek çok kadın gibi — gölgede bırakılmıştır. Patriyarkal tarih yazımı, Jenny’nin katkılarını yalnızca “eş rolü”ne indirgemiş, onun entelektüel emeğini ve politik öznesini sistemli biçimde görmezden gelmiştir.

Karl Marx, maddi sıkıntıları çoğu kez umursamazken, aileyi ayakta tutma sorumluluğunu üstlenen Jenny çözüm arayışına girerek Hollanda’daki akrabalarından destek istemiştir. Ancak bu girişimi sonuçsuz kalmıştır. Jenny’nin yokluğunda Marx, evinin çalışanı Lenchen Demuth ile ilişki yaşamış ve Lenchen hamile kalmıştır. Aynı dönemde Jenny de hamileydi; böylece her iki kadın da 1851 baharında doğum yapmıştır. Jenny’ye ise Lenchen’in bebeğinin babasının Engels olduğu söylenmiş, gerçek uzun süre gizlenmiştir.

Bu olayı bütüncül biçimde değerlendirdiğimizde birkaç önemli boyut öne çıkar. Öncelikle Lenchen’in ev içi çalışanı konumu, onun hem sınıfsal hem de cinsiyet temelli sömürüye maruz kaldığını gösterir. Dolayısıyla bu durumu basit bir “sadakatsizlik” meselesi olarak görmek yerine, patriyarkal güç ilişkilerinin yarattığı yapısal eşitsizliğin bir sonucu olarak ele almak gerekir. Tarih yazımının çoğu kez bu gerçekleri perdelediği bilinse de, Marx’ın ekonomik sorunlardan uzak kalabilme lüksüne sahip olması ve kişisel ilişkilerindeki sorumlulukları kadınların sırtına yüklemesi, erkek ayrıcalığının nasıl işlediğini görünür kılar. Sadakatsizliğin bedelini Jenny ve Lenchen’in taşımak zorunda kalması, patriyarkal düzenin kadın emeğini ve bedenini sömüren sürekliliğini açıkça ortaya koyar.

Bu tür patriyarkal ilişkilerde kadınlara yüklenen duygusal emeği de bir yandan apaçık konuşmak gerekir. Jenny’nin hem Marx’ın entelektüel üretimini mümkün kılan görünmez emeği hem de aile içindeki duygusal yükleri üstlenmesi, patriyarkal düzenin kadınlara dayattığı çok katmanlı sorumlulukların somut örneğidir. Marx’ın özel hayatındaki bu tür durumların yanında, teoride de kadın meselesine yaklaşımını incelemek gerekir. Marx, teorik olarak kadının kapitalist üretim ilişkilerinde sömürüldüğünü vurgulamış, kadının hem ucuz işgücü hem de yeniden üretim yükünü üstlenmesini analiz etmiştir. Ancak kendi özel yaşamında bu eşitsizliğe karşı radikal bir pratik geliştirmediği, aksine bu eşitsizliği çoğu kez hayatında yeniden ürettiği de görülmüştür. Jenny’nin sürekli “destekleyici eş” konumuna sıkışması, Marx’ın teorisiyle yaşamı arasındaki çelişkiyi de gösterir. Bu çelişki, yalnızca Marx’a özgü bireysel bir durum değil, erkek egemen tarih yazımının ve sosyalist hareketin de kadın emeğini görünmez kılan yapısal körlüğünün bir yansımasıdır.

Jenny’nin yaşamı, feminist bakış açısıyla açıkça “çifte yük” gerçeğini yansıtır: ev içi emek ile duygusal emek arasına sıkışmış bir hayat. Marx’ın düşüncelerinin gelişmesinde Jenny’nin rolü tartışmasızdır; ancak patriyarkal tarih yazımı bu katkıları sistematik biçimde görünmez kılmıştır. Bu görünmezlik yalnızca bireysel bir ihmal değil, kadın emeğinin tarih boyunca değersizleştirilmesinin ve erkek merkezli tarih anlatılarında silikleştirilmesinin tipik bir örneğidir. Jenny’nin deneyimi, aynı zamanda özel alanın politik niteliğini açığa çıkararak feminist teorinin temel önermelerinden birini doğrular niteliktedir.

Öte yandan, Marx’ın kapitalizm eleştirisi sosyalist feministlere teorik bir zemin sunmuş olsa da kendi özel hayatında patriyarkal düzenin yeniden üreticisi konumundaydı. Kadın emeğinin sömürüsünü kavramsallaştırırken Jenny’nin emeğini eşitlikçi biçimde paylaşmaması, “teori ile pratik” arasındaki derin çelişkiyi gözler önüne serer. Jenny, entelektüel üretimden ev işlerine, ekonomik dayanaktan duygusal desteğe kadar Marx’ın mirasına omuz vermiştir; ancak erkek ayrıcalığı, onun emeğini sistematik olarak görmezden gelmiştir. Lenchen olayı da bu çelişkinin en çarpıcı örneğidir: sınıf ve cinsiyetin kesişiminde, kadınların hem bedenlerinin hem de emeklerinin sömürülmesini açığa çıkaran çıplak bir patriyarka pratiği.

Nitekim Marx’ın ardından gelen sosyalist feministler, bu kör noktayı açığa çıkarmaya yönelmişlerdir. Clara Zetkin ve Alexandra Kollontai gibi isimler, kadının yalnızca üretim alanında değil, yeniden üretim ve aile içi rollerinde de sömürüldüğünü vurgulayarak, kadın kurtuluşunu sınıf mücadelesinin ayrılmaz bir parçası olarak yeniden tanımlamışlardır. Bu eleştiriler, Jenny’nin yaşamının da gösterdiği gibi, patriyarkal düzenin işçi sınıfı mücadelesi içinde bile yeniden üretilebildiğini ve kadın emeğinin görünür kılınmadıkça eşitliğin eksik kalacağını ortaya koymuştur.

Dolayısıyla Marx ve Jenny’nin hikâyesi, yalnızca kişisel bir aşk öyküsü değil; kadın emeğinin görünmezliği, duygusal yükün adaletsiz paylaşımı ve erkek ayrıcalığının sürekliliğinin en somut tarihsel örneklerinden biridir. Feminist kuramın “özel olan politiktir” önermesi, Jenny’nin yaşamında bütün açıklığıyla karşımıza çıkar: Marx’ın üretiminin arkasında onun görünmez emeği vardır ve bu, özel alanın politik niteliğini kanıtlar. Jenny’nin deneyimi, patriyarkal düzenin kadın emeğini görünmez kılma biçimlerini ifşa eden tarihsel bir tanıklıktır.

Kısa ömrünün son yıllarında Jenny’ye karaciğer kanseri tanısı kondu. Sağlığı giderek kötüleşirken, 30 Kasım 1881’de Karl ona Kapital’in İngilizce basımına dair ilk olumlu eleştiriyi okudu. Jenny iki gün sonra, 2 Aralık’ta, 67 yaşında yaşamını yitirdi ve Highgate Mezarlığı’nda defnedildi.

Jenny, tarihin gölgesine gizlenmiş emeğiyle değil; mücadelemize ışık düşüren ateşiyle anılacak. Onun hikâyesi, yalnızca Marx’ın yaşamındaki görünmez bir destek değil, kadınların kolektif mücadelesine ilham veren bir direniş çizgisidir. Biz de gölgede kalan, anlatılmamış tüm kadınların mücadelesini sürdürmeye ve onları görünür kılmaya devam edeceğiz.

Aslıhan Yılmaz Kara
Makina Yük. Mühendisi
aslihanyilmaz33@gmail.com

KAYNAKLAR

• URL-1: https://www.tustav.org/yayinlar/kutuphane/kadin-hareketi-kutuphanesi/gkb-1983-jenny-marx-kisa-yasam-oykusu.pdf. Jenny Marx’ın Kısa Yaşam Öyküsü, Karl Marx’ın 100. Ölüm Yılı Anısına.
• URL-2: https://tribunemag.co.uk/2021/02/jenny-marxs-life-of-love-and-revolution. Jenny Marx’ın Aşk ve Devrim Hayatı.
• URL-3: https://teoriveeylem.net/tr/2018/05/09/marksist-kaynaklardan-cinsiyete-bakmak-bir-okuma-denemesi/.
• URL-4: https://feministbellek.org/gorunmeyen-emek/.
• B. Göközkut ve M. M. Yüceşahin, Çalışan Kadınların Ev Emeğine Yönelik Anlatıları Üzerine İçeriksel Bir Analiz. Kadın, 2000, June 2021; 21(1):83-106
• URL-5: https://gelecekbizim.net/marksizmin-dogusuna-emek-veren-kadinlar/.
• URL-6: https://www.die-inkognito-philosophin.de/jenny-marx.